วิภัตติ คือ อักขระกลุ่มหนึ่งที่ใช้ประกอบท้ายนามศัพท์ เพื่อบอก บท (หน้าที่), พจน์ (จำนวน) และ ลิงค์ (เพศ) วิภัตตินามมี 14 ตัว แบ่งออกเป็น 7 หมวด หมวดละ 2 พจน์ ดังนี้:
| หมวดวิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ | คำแปลประจำวิภัตติ |
|---|---|---|---|
| ปฐมา (ที่ 1) | สิ | โย | อันว่า... |
| ทุติยา (ที่ 2) | อํ | โย | ซึ่ง..., สู่..., ยัง..., สิ้น..., ตลอด..., กะ... |
| ตติยา (ที่ 3) | นา | หิ | ด้วย..., โดย..., อัน..., ตาม..., เพราะ..., มี... |
| จตุตถี (ที่ 4) | สะ | นํ | แก่..., เพื่อ..., ต่อ... |
| ปัญจมี (ที่ 5) | สมา | หิ | แต่..., จาก..., กว่า..., เหตุ... |
| ฉัฏฐี (ที่ 6) | สะ | นํ | แห่ง..., ของ..., เมื่อ... |
| สัตตมี (ที่ 7) | สมึ | สุ | ใน..., บน..., ใกล้..., เหนือ..., ณ..., เมื่อ... |
| อาลปนะ (ร้องเรียก) | สิ | โย | แน่ะ..., ดูก่อน..., ข้าแต่... |
การันต์ คือ สระที่สุดแห่งศัพท์ นามศัพท์ในภาษาบาลีแบ่งตามเพศ (ลิงค์) ออกเป็น 3 ลิงค์ และมีสระท้ายศัพท์รวมทั้งหมด 13 การันต์ ดังนี้:
| ลิงค์ (เพศ) | จำนวนการันต์ | การันต์ที่มีในลิงค์นี้ (สระท้ายศัพท์) |
|---|---|---|
| 1. ปุงลิงค์ (เพศชาย) | 5 การันต์ | อ, อิ, อี, อุ, อู |
| 2. อิตถีลิงค์ (เพศหญิง) | 5 การันต์ | อา, อิ, อี, อุ, อู |
| 3. นปุงสกลิงค์ (ไม่ใช่ชายและหญิง) | 3 การันต์ | อ, อิ, อุ |
อ-การันต์ ในปุงลิงค์ เป็นการันต์พื้นฐานที่สุด ใช้เป็นแบบอย่างในการแจกนามศัพท์เพศชายจำนวนมาก:
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | ปุริโส | ปุริสา |
| ทุติยา | ปุริสํ | ปุริเส |
| ตติยา | ปุริเสน | ปุริเสหิ / ปุริเสภิ |
| จตุตถี | ปุริสสฺส / ปุริสาย / ปุริสตฺถํ | ปุริสานํ |
| ปัญจมี | ปุริสสฺมา / ปุริสมฺหา / ปุริสา | ปุริเสหิ / ปุริเสภิ |
| ฉัฏฐี | ปุริสสฺส | ปุริสานํ |
| สัตตมี | ปุริสสฺมึ / ปุริสมฺหิ / ปุริเส | ปุริเสสุ |
| อาลปนะ | ปุริส | ปุริสา |
อิ-การันต์ ในปุงลิงค์ แจกแบบ มุนิ (พระมุนี):
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | มุนิ | มุนโย / มุนี |
| ทุติยา | มุนึ | มุนโย / มุนี |
| ตติยา | มุนินา | มุนีหิ / มุนีภิ |
| จตุตถี | มุนิสฺส / มุนิโน | มุนีนํ |
| ปัญจมี | มุนิสฺมา / มุนิมฺหา | มุนีหิ / มุนีภิ |
| ฉัฏฐี | มุนิสฺส / มุนิโน | มุนีนํ |
| สัตตมี | มุนิสฺมึ / มุนิมฺหิ | มุนีสุ |
| อาลปนะ | มุนิ | มุนโย / มุนี |
อี-การันต์ ในปุงลิงค์ แจกแบบ เสฏฐี (เศรษฐี) มีจุดสังเกตคือแปลง อี เป็น อิ ในบางวิภัตติ:
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | เสฏฐี | เสฏฐิโน / เสฏฐี |
| ทุติยา | เสฏฐึ / เสฏฐินํ | เสฏฐิโน / เสฏฐี |
| ตติยา | เสฏฐินา | เสฏฐีหิ / เสฏฐีภิ |
| จตุตถี | เสฏฐิสฺส / เสฏฐิโน | เสฏฐีนํ |
| ปัญจมี | เสฏฐิสฺมา / เสฏฐิมฺหา | เสฏฐีหิ / เสฏฐีภิ |
| ฉัฏฐี | เสฏฐิสฺส / เสฏฐิโน | เสฏฐีนํ |
| สัตตมี | เสฏฐิสฺมึ / เสฏฐิมฺหิ | เสฏฐีสุ |
| อาลปนะ | เสฏฐิ | เสฏฐิโน / เสฏฐี |
อุ-การันต์ ในปุงลิงค์ แจกแบบ ครุ (ครู):
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | ครุ | ครโว / ครู |
| ทุติยา | ครุํ | ครโว / ครู |
| ตติยา | ครุนา | ครูหิ / ครูภิ |
| จตุตถี | ครุสฺส / ครุโน | ครูนํ |
| ปัญจมี | ครุสฺมา /ครุมฺหา | ครูหิ / ครูภิ |
| ฉัฏฐี | ครุสฺส / ครุโน | ครูนํ |
| สัตตมี | ครุสฺมึ / ครุมฺหิ | ครูสุ |
| อาลปนะ | ครุ | ครเว / ครโว |
อู-การันต์ ในปุงลิงค์ แจกแบบ วิญฺญู (ผู้รู้วิเศษ):
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | วิญฺญู | วิญฺญุโน / วิญฺญู |
| ทุติยา | วิญฺญุํ | วิญฺญุโน / วิญฺญู |
| ตติยา | วิญฺญุนา | วิญฺญูหิ / วิญฺญูภิ |
| จตุตถี | วิญฺญุสฺส / วิญฺญุโน | วิญฺญูนํ |
| ปัญจมี | วิญฺญุสฺมา / วิญฺญุมฺหา | วิญฺญูหิ / วิญฺญูภิ |
| ฉัฏฐี | วิญฺญุสฺส / วิญฺญุโน | วิญฺญูนํ |
| สัตตมี | วิญฺญุสฺมึ / วิญฺญุมฺหิ | วิญฺญูสุ |
| อาลปนะ | วิญฺญุ | วิญฺญุโน / วิญฺญู |
อิตถีลิงค์มีเอกลักษณ์สำคัญคือ ตั้งแต่ ตติยา ถึง สัตตมี เอกพจน์ นิยมลง "าย" ปัจจัยเปลี่ยนรูป:
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | กญฺญา | กญฺญาโย / กญฺญา |
| ทุติยา | กญฺญํ | กญฺญาโย / กญฺญา |
| ตติยา | กญฺญาย | กญฺญาหิ / กญฺญาภิ |
| จตุตถี | กญฺญาย | กญฺญานํ |
| ปัญจมี | กญฺญาย | กญฺญาหิ / กญฺญาภิ |
| ฉัฏฐี | กญฺญาย | กญฺญานํ |
| สัตตมี | กญฺญาย / กญฺญายํ | กญฺญาสุ |
| อาลปนะ | กญฺเญ | กญฺญาโย / กญฺญา |
อิ-การันต์ ในอิตถีลิงค์ แจกแบบ รตฺติ (ราตรี/กลางคืน) มีการลง ยา ปัจจัยในวิภัตติท้าย:
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | รตฺติ | รตฺติโย / รตฺตี |
| ทุติยา | รตฺตึ | รตฺติโย / รตฺตี |
| ตติยา | รตฺติยา | รตฺตีหิ / รตฺตีภิ |
| จตุตถี | รตฺติยา | รตฺตีนํ |
| ปัญจมี | รตฺติยา | รตฺตีหิ / รตฺตีภิ |
| ฉัฏฐี | รตฺติยา | รตฺตีนํ |
| สัตตมี | รตฺติยา / รตฺติยํ / รตฺยํ | รตฺตีสุ |
| อาลปนะ | รตฺติ | รตฺติโย / รตฺตี |
อี-การันต์ ในอิตถีลิงค์ แจกแบบ นารี (นาง/ผู้หญิง):
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | นารี | นาริโย / นารี |
| ทุติยา | นารึ / นาริยํ | นาริโย / นารี |
| ตติยา | นาริยา | นารีหิ / นารีภิ |
| จตุตถี | นาริยา | นารีนํ |
| ปัญจมี | นาริยา | นารีหิ / นารีภิ |
| ฉัฏฐี | นาริยา | นารีนํ |
| สัตตมี | นาริยา / นาริยํ | นารีสุ |
| อาลปนะ | นาริ | นาริโย / นารี |
อุ-การันต์ ในอิตถีลิงค์ แจกแบบ ยาคุ (ข้าวต้ม):
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | ยาคุ | ยาคุโย / ยาคู |
| ทุติยา | ยาคุํ | ยาคุโย / ยาคู |
| ตติยา | ยาคุยา | ยาคูหิ / ยาคูภิ |
| จตุตถี | ยาคุยา | ยาคูนํ |
| ปัญจมี | ยาคุยา | ยาคูหิ / ยาคูภิ |
| ฉัฏฐี | ยาคุยา | ยาคูนํ |
| สัตตมี | ยาคุยา / ยาคุยํ | ยาคูสุ |
| อาลปนะ | ยาคุ | ยาคุโย / ยาคู |
อู-การันต์ ในอิตถีลิงค์ แจกแบบ วธู (หญิงสาว/หญิงสะใภ้):
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | วธู | วธุโย / วธู |
| ทุติยา | วธุํ | วธุโย / วธู |
| ตติยา | วธุยา | วธูหิ / วธูภิ |
| จตุตถี | วธุยา | วธูนํ |
| ปัญจมี | วธุยา | วธูหิ / วธูภิ |
| ฉัฏฐี | วธุยา | วธูนํ |
| สัตตมี | วธุยา / วธุยํ | วธูสุ |
| อาลปนะ | วธุ | วธุโย / วธู |
นปุงสกลิงค์ มีลักษณะพิเศษคือ ปฐมา และ ทุติยา จะแจกไม่เหมือนปุงลิงค์ แต่ตั้งแต่ ตติยา เป็นต้นไป แจกเหมือน อ-การันต์ ในปุงลิงค์ (ปุริส) ทุกประการ:
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | กุลํ | กุลานิ |
| ทุติยา | กุลํ | กุลานิ |
| ตติยา | กุเลน | กุเลหิ / กุเลภิ |
| จตุตถี | กุลสฺส / กุลาย / กุลตฺถํ | กุลานํ |
| ปัญจมี | กุลสฺมา / กุลมฺหา / กุลา | กุเลหิ / กุเลภิ |
| ฉัฏฐี | กุลสฺส | กุลานํ |
| สัตตมี | กุลสฺมึ / กุลมฺหิ / กุเล | กุเลสุ |
| อาลปนะ | กุล | กุลานิ |
อิ-การันต์ ในนปุงสกลิงค์ แจกแบบ อกฺขิ (ตา/นัยน์ตา):
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | อกฺขิ | อกฺขีนิ / อกฺขี |
| ทุติยา | อกฺขึ | อกฺขีนิ / อกฺขี |
| ตติยา | อกฺขินา | อกฺขีหิ / อกฺขีภิ |
| จตุตถี | อกฺขิสฺส / อกฺขิโน | อกฺขีนํ |
| ปัญจมี | อกฺขิสฺมา / อกฺขิมฺหา | อกฺขีหิ / อกฺขีภิ |
| ฉัฏฐี | อกฺขิสฺส / อกฺขิโน | อกฺขีนํ |
| สัตตมี | อกฺขิสฺมึ / อกฺขิมหิ | อกฺขีสุ |
| อาลปนะ | อกฺขิ | อกฺขีนิ / อกฺขี |
อุ-การันต์ ในนปุงสกลิงค์ แจกแบบ วตฺถุ (วัตถุ):
| วิภัตติ | เอกพจน์ | พหุพจน์ |
|---|---|---|
| ปฐมา | วตฺถุ | วตฺถูนิ / วตฺถู |
| ทุติยา | วตฺถุํ | วตฺถูนิ / วตฺถู |
| ตติยา | วตฺถุนา | วตฺถูหิ / วตฺถูภิ |
| จตุตถี | วตฺถุสฺส / วตฺถุโน | วตฺถูนํ |
| ปัญจมี | วตฺถุสฺมา / วตฺถุมฺหา | วตฺถูหิ / วตฺถูภิ |
| ฉัฏฐี | วตฺถุสฺส / วตฺถุโน | วตฺถูนํ |
| สัตตมี | วตฺถุสิมึ / วตฺถุมฺหิ | วตฺถูสุ |
| อาลปนะ | วตฺถุ | วตฺถูนิ / วตฺถู |
ตารางสรุปแบบภาพรวมโครงสร้าง 13 การันต์ของบาลีไวยากรณ์ ทั้งหมด 3 ลิงค์:
| ลิงค์ (เพศ) | สระการันต์ (13 ตัว) | ศัพท์ตัวอย่างประจำแบบแจก | ความหมาย |
|---|---|---|---|
| ปุงลิงค์ (5 การันต์) | อ | ปุริส | บุรุษ / ชาย |
| อิ | มุนิ | พระมุนี / ผู้รู้ | |
| อี | เสฏฐี | เศรษฐี | |
| อุ | ครุ | ครู | |
| อู | วิญฺญู | ผู้รู้วิเศษ | |
| อิตถีลิงค์ (5 การันต์) | อา | กญฺญา | นางสาวน้อย |
| อิ | รตฺติ | กลางคืน / ราตรี | |
| อี | นารี | ผู้หญิง / นาง | |
| อุ | ยาคุ | ข้าวต้ม | |
| อู | วธู | หญิงสาว / หญิงสะใภ้ | |
| นปุงสกลิงค์ (3 การันต์) | อ | กุล | ตระกูล |
| อิ | อกฺขิ | ตา / นัยน์ตา | |
| อุ | วตฺถุ | วัตถุ |